Opisanie zespołu

W sposób naturalny założenia dworskie powstawały, gdy właściciel, lokowaną wieś wybierał na swoja siedzibę. Powstawały także w drodze przekształceń gospodarstw sołeckich wykupywanych przez właścicieli wsi w dobie rozwoju gospodarki pańszczyźnianej. Brak wzmianek źródłowych sprawia ze o początkach założenia dworskiego w Komborni możemy jedynie wnioskować z różnych poszlak.

W minionych wiekach dom szlachecki musiał

... sam sobie wystarczyć, życie w niem było hermetyczne.... Wszystko robiło się w domu, wódka, piwo, miód, lekarstwa, płótna, mydło świece atrament, nawet proch strzelniczy...”.

Dwór w Komborni
Dwór w Komborni

 

Patrząc, więc z punktu widzenia szlachcica-rolnika, dwór pełnił funkcję centrum administracyjnym jego przedsiębiorstwa produkcyjnego. Przyjrzyjmy się, więc, co znajdowało się w założeniu dworskim Komborni kiedyś, i co z tego układu przetrwało do naszych czasów..

I tak najbliższa domu pańskiego była Oficyna.
Budowana na jego wzór, tyle, że skromniejsza w wyglądzie elewacji. Nie posiadała portyków, a tylko niewielki drewniany ganek z dwuspadowym daszkiem. W domu tym, jak sama nazwa wskazuje, mieszkali „oficjaliści”, czyli służba dworska. Mieszkał tam także rządca, jeśli nie było odrębnej „rządcówki". W oficynie zwykle lokowana była kuchnia, dla uniknięcia przykrych zapachów w domu pańskim.
XVII wieczny wątek muru oficyny komborskiej wskazuje, że powstała w tym samym czasie, co dom. Możliwe jest jednak, że już wcześniej na tym miejscu stał jakiś budynek, który rozbudowano w czasie budowy domu. Ściany wymurowane są z cegły, do fundamentów użyto zaś kamienia. W pierwotnie nadanej sobie formie budynek ten przetrwał do czasu przebudowy założenia przez Marie Szeliską około roku 1890. Oficyna została połączona z domem i kaplicą przeszklonym łącznikiem, stając się skrzydłem domu. Wtedy też elewację północną zaakcentował balkon dodany na środkowej osi. Elewacja zyskała wydatne boniowania naroży piętra i delikatniejsze cokołu. Otwory okienne i drzwiowe odwiedziono opaskami z uszkami i klińcami, wyrobione w tynku. Oficyna w roku 1917 uległa pożarowi, po którym poddano ją remontowi. Do roku 1952 budynek zamieszkiwała dawna służba dworska.

 

Lamus
Lamus

 

Zupełnie inną funkcje pełnił, niezbędny w zespole dworskim, znany od średniowiecza lamus.
Stawiany w bezpośrednim sąsiedztwie dworów, służył do przechowywania cennych, a zarazem dużych objętościowo przedmiotów i zapasów żywności. Charakteryzował się zwartą bryłą na planie kwadratu lub prostokąta, małymi oknami na wysokości pierwszej kondygnacji i solidnymi dębowymi drzwiami. Typ ten nawiązuje wyglądem do znanej ze średniowiecza „wieży mieszkalnej”. Pozwalały, w nagłej potrzebie, ochronić cześć majątku i opierać się nieprzyjaciołom, bez widma śmierci głodowej na wypadek dłuższego oblężenia. Z czasem lamus stał się składowiskiem różnego rodzaju niepotrzebnych rzeczy, czego synonimem jest w dzisiejszym języku. Lamus komborski znajduje się dalej niż oficyna, po zachodniej stronie domu. Wystawiony co najmniej w tym samym czasie, co wspomniany wyżej dom i oficyna, ale niewykluczone również, że wcześniejszy. Zbudowany na planie prostokąta z kamienia i cegły pokryty był dwuspadowym dachem. Piwnice przesklepione są sklepieniem krzyżowym. Obecnie widoczne ślady pozwalają przypuszczać, że wielokrotnie go przebudowywano. Na mapie katastralnej z 1851 roku widzimy zryzalitowane, asymetrycznie umieszczone przy nim dobudówki. Zdjęcie z 1910 roku dokumentuje natomiast istnienie drewnianego ganku. Największym zmianom podlegał lamus w okresie dwudziestolecia międzywojennego. Zniesiono wtedy dobudówkę z gankiem, wprowadzono wewnętrzną klatkę schodową, przekształcono dach nadając poddaszu cechy użytkowe jednocześnie wzmacniając stropy. Do ściany bocznej dobudowano podjazd z betonową rampą. W latach powojennych lamus wykorzystywany był jako magazyn. Nie czyniono jednak nic by utrzymać go w należytym stanie. Więźba osłabiona upływem lat i nieustannym zalewaniem przez przeciekający dach ostatecznie zawaliła się w 2006 roku, czyniąc z lamusa malowniczą acz niebezpieczną dla ciekawskich ruinę.

 

Czworak
Czworak

 

Na północ, w znacznym oddaleniu od wyżej opisanych znajduje się Czworak.
Budynek ten wziął nazwę od czterech izb, z których się składał, w dawnym folwarku służył za mieszkanie dla stałej służby dworskiej (fornali i in.). Obecny czworak komborski pochodzi prawdopodobnie z XVIII wieku. Wybudowano go jednak na innym istniejącym w tym miejscu budynku, o czym świadczą dwie kolebkowo sklepione piwnice z kamienia usytuowane skośnie wobec obecnego rzutu obiektu. Jest to obiekt parterowy, na rzucie wydłużonego prostokąta wymurowany z kamienia i cegły, otynkowany i częściowo podpiwniczony. Na mapie katastralnej z 1851 roku widzimy, że czworak posiadał w tym czasie dwie zryzalitowane, asymetrycznie umieszczone dobudówki. Ponadto po zachodniej stronie czworaka widać niewielki murowany budynek na rzucie prostokąta. Pod koniec XIX wieku zniesiono go, natomiast do wschodniej elewacji czworaka dobudowano ganek. Od czasów parcelacji, czworak był własnością gminy i mieściły się w nich mieszkania.
W chwili obecnej budynek jest w bardzo złym stanie, z zawalonymi w dużej części stropami, zawilgocony, o spękanych murach i znacznie uszkodzonym dachu.

 

Stajnie
Stajnie

 

Obok czworaka znajdują się stajnie dworskie.
W swoim obecnym kształcie zbudowane zostały zapewne około 1890 roku, gdyż na wspomnianej już mapie katastralnej z 1851, na ich miejscu widnieje kwadratowy, drewniany folwark z dziedzińcem po środku. Stajnie powstały jako budynek parterowy, po środku frontu i po bokach zryzalitowany, niepodpiwniczony, wymurowany z cegły i nietynkowany, o rzucie zbliżonym do litery L. Przykryte są dachem dwuspadowym, nad ryzalitami natomiast oddzielnymi dachami siodłowymi, prostopadłymi do dachu głównego. Elewacje mają podziały ramowe, na pola. Otwory bram i okien wykończono łukami odcinkowymi, po bokach szczytów ryzalitów umieszczono okulusy. Pod okapem dachu, w ściance kolankowej umieszczono otwory imitujące strzelnice. Po wojnie stajnie należały do Gminnej Spółdzielni Samopomoc Chłopska. W latach 90-tych zostały sprzedane prywatnym osobom, od których odkupił je obecny właściciel zespołu.

Mapa kastralna z 1851 roku pokazuje jeszcze inne budynki przynależne do założenia.
Na południe od dworu w parku, na terenie dzisiejszego stawu uwidoczniony jest budynek, nieznanego przeznaczenia, być może drugi spichlerz. O istnieniu dwóch spichlerzy wiemy, bowiem ze wspomnień Feliksa Urbańskiego.
Przy drodze do Krosna stał Browar, natomiast na terenie dzisiejszego boiska sportowego funkcjonowała Gorzelnia.

Źródła